Dossier
Deskundigen
• ESTHER HENDRIKS IS BESTUURDER VAN MANTELZORGNL, DE LANDELIJKE VERENIGING VOOR IEDEREEN DIE VOOR EEN NAASTE ZORGT. ZE ZET ZICH IN VOOR MEER ERKENNING, ONDERSTEUNING EN PASSENDE REGELINGEN VOOR MANTELZORGERS.
• MARIA GRIJPMA WERKTE RUIM VEERTIG JAAR IN DE GEZONDHEIDSZORG EN GEEFT AL MEER DAN TIEN JAAR WORKSHOPS OVER GOED VOOR JEZELF ZORGEN TIJDENS MANTELZORG. SAMEN MET INGE JAGER SCHREEF ZE DE BESTSELLER KLEIN GELUK VOOR DE MANTELZORGER (KLEINGELUK.NU).
Altijd aanstaan
Bij mantelzorg denken we vaak als eerste aan praktische taken: je man helpen met douchen, de huisarts bellen voor je moeder, de medicijnenvoorraad beheren. ‘Dat hoort er ook zeker bij, maar ik leg altijd uit dat mantelzorgers drie dingen doen: ze zorgen voor iemand, ze zorgen dat alles geregeld wordt en ze maken zich zorgen om iemand,’ zegt Esther Hendriks van MantelzorgNL. Vooral dat laatste is uitputtend. ‘Een vaste boodschappendag kun je plannen, maar een val, verward telefoontje of plotseling ziekenhuisbezoek komt altijd ongelegen.’
De mentale belasting voor mantelzorgers is zwaar en daar is volgens Hendriks vanuit de omgeving niet altijd voldoende aandacht voor. ‘Er wordt vaak te gemakkelijk gedacht over de hoeveelheid tijd en energie die iemand heeft,’ zegt ze. Het helpt daarbij niet dat mantelzorgers dat idee soms zelf in stand houden door andere afspraken af te zeggen, te weinig te slapen en pijntjes te negeren, omdat de zorg voor hun naaste urgenter lijkt dan hun eigen gezondheid.
Hendriks: ‘Zorgen voor iemand kan heel liefdevol en waardevol zijn, maar het wordt zwaar als jij de enige bent die alles weet, regelt en opvangt. Vraag jezelf regelmatig af: wat doe ik inmiddels allemaal, hoeveel uur per week kost dat en wat blijft er nog van mijn eigen leven over? Merk je dat het te veel wordt, beschouw dat dan als een serieus signaal dat er iets moet veranderen. Wacht niet tot je uitvalt, maar praat met je huisarts en plan een gesprek met je familie of een mantelzorgconsulent. Hulp inschakelen geeft ruimte om naast verzorger ook partner, dochter, zus, vriendin en jezelf te blijven.’
De spinnenweb-check
Geef jezelf voor de onderstaande onderdelen een rapportcijfer van 1 tot 10.
Hoe scoor je op:
• Je lichaam: voel je je gezond en fit?
• Mentale welbevinden: voel je je vrolijk?
• Zingeving: heb je vertrouwen in je eigen toekomst?
• Kwaliteit van leven: geniet je van je leven?
• Meedoen: heb je goed contact met andere mensen?
• Dagelijks leven: kun je goed voor jezelf zorgen?
Wat valt je op? Wat is voor jou belangrijk? Wat zou een eerste stap kunnen zijn om iets te veranderen? Misschien is dat wekelijks zwemmen met een vriendin, een ongestoorde nachtrust of hulp krijgen bij het invullen van formulieren. Kies voor jezelf één haalbare stap en zet die in je agenda.
Kijk voor het Spinnenweb van Positieve Gezondheid, waarop deze oefening is gebaseerd, op mijnpositievegezondheid.nl
‘Erkennen dat je mantelzorger bent, levert begrip en ruimte op’
ZELF-TEST
Raakt de rek eruit?
Beantwoord deze vragen met ja of nee:
• Slaap je al weken slecht?
• Ben je sneller boos, verdrietig of ongeduldig?
• Zeg je vaker afspraken af?
• Heb je lichamelijke klachten waarvoor je geen tijd maakt?
• Voel je je schuldig zodra je iets voor jezelf doet?
• Denk je geregeld: ik trek dit niet meer?
Twee keer of vaker ja? Bespreek je belasting met je huisarts of mantelzorgconsulent. Maak vandaag nog een afspraak als je regelmatig denkt dat je het niet meer aankunt. Probleem nummer één is dat veel vrouwen zich niet realiseren dat ze mantelzorger zijn, zegt Maria Grijpma. Ze geeft al meer dan tien jaar workshops over goed voor jezelf zorgen tijdens mantelzorg. ‘Mantelzorgers denken: ach, boodschappen doen voor je moeder, haar bed verschonen en meegaan naar ziekenhuisafspraken, dat hoort er toch gewoon bij? Ze voelen zich geen mantelzorger en knappen alles in hun eentje op, omdat ze dat zien als hun taak. Maar als jij zorgt voor een naaste die langdurig ziek is, een beperking heeft of hulp nodig heeft, dan ben jij mantelzorger.’ Dat geldt óók als de zorg voor jou vanzelfsprekend voelt, zoals zorgen voor je kind of zieke ouder. ‘Misschien denk je nu: nou, dan ben ik inderdaad mantelzorger,’ zegt Grijpma. ‘En meteen erachteraan: wat heb ik daaraan? Of: ik wil dat helemaal niet zijn. Het is goed om je te realiseren dat kennis inzicht geeft in een situatie. Erkennen dat je mantelzorger bent, levert begrip, vriendelijkheid en ruimte voor hulp en ondersteuning op, want als mantelzorger kun je gebruikmaken van begeleiding en alle voorzieningen die er in jouw gemeente zijn. Het kan makkelijker worden zodra je erkent dat je mantelzorger bent.’
In totaal geven ruim 5,5 miljoen Nederlanders mantelzorg. Dat komt neer op 39% van de bevolking.
2,7 miljoen Nederlanders combineren de mantelzorg voor hun ouders, partner of naasten met betaald werk. Dat wordt vaak als erg zwaar ervaren.
Uit onderzoek van CNV blijkt dat 56% van de werkende mantelzorgers structureel moe is en 26% tegen een burn-out aan zit.
Wegwijs in mantelzorgland
Stap 1. Begin bij de huisarts als je merkt dat de mantelzorg ten koste gaat van je gezondheid. Vertel hoeveel zorg je geeft, bespreek eventuele klachten als slecht slapen en vraag welke ondersteuning er is.
Stap 2. Ga op mantelzorg.nl naar 'Organisaties in de buurt' en zoek op de woonplaats of postcode van degene voor wie je mantelzorgt. Zo vind je het steunpunt mantelzorg, wijkteam of welzijnsorganisatie waar jij terechtkunt. Vaak werkt daar ook een mantelzorgconsulent. Die geeft gratis advies, kent het aanbod en helpt bij het regelen van vervangende zorg.
Stap 3. Heeft je naaste hulp nodig om thuis te blijven wonen? Meld dit bij het Wmo-loket of wijkteam van de gemeente waar hij of zij staat ingeschreven. Zoek op de gemeentewebsite naar 'wmo' of bel het algemene nummer van de gemeente en vraag naar de mogelijkheden voor huishoudelijke hulp, dagbesteding, vervoer, woningaanpassingen of respijtzorg: iemand neemt je zorgtaken dan tijdelijk over. Hups en Saar aan Huis zijn particuliere aanbieders van vervangende mantelzorg. Vraag bij de gemeente, het zorgkantoor of je verzekeraar of vergoeding mogelijk is.
Van Wmo-loket tot mantelzorgmakelaar: er is veel hulp
Stap 4. Na een Wmo-melding onderzoekt de gemeente welke hulp nodig is, meestal tijdens een keukentafelgesprek. Wil je hulp bij de voorbereiding op dit gesprek? Vraag bij het Wmo-loket om een gratis onafhankelijke cliëntondersteuner. Op regelhulp.nl vind je per gemeente welke organisatie deze hulp biedt.
Stap 5. Loop je vast in het woud van formulieren en regelingen? Vraag bij het steunpunt mantelzorg om een mantelzorgmakelaar of zoek via de Beroepsvereniging Mantelzorgmakelaars (bmzm.nl) op postcode of plaatsnaam. Controleer bij je zorgverzekeraar of werkgever of de kosten worden vergoed.
De gratis Valtes-app geeft een overzicht van informatie en adressen die passen bij jouw specifieke mantelzorgsituatie. Kom je er niet uit? Bel de Mantelzorglijn: 030 - 760 60 55.
Geef je grenzen aan
Grenzen aangeven voelt vaak onaardig als iemand van jou afhankelijk is, maar dat is het niet. 'Zeg rustig en concreet wat voor jou wel of juist niet haalbaar is,' tipt Maria Grijpma. 'Zeg: 'Dit is niet goed voor mij' of 'Dit heb ik nodig'. Bijvoorbeeld: 'Mam, ik kom voortaan op dinsdag en zaterdag. Vaker lukt mij niet.' Of tegen je partner: 'Ik wil voor je blijven zorgen. Daarom neemt iemand anders woensdagmiddag de zorg over.' Bij familie werkt een duidelijke hulpvraag beter dan: doe ook eens wat. Zeg bijvoorbeeld: 'Kun jij vrijdag de boodschappen bestellen en papa bellen?'
Zo zorg je (ook) voor jezelf
Plan elke dag een kwartier waarin niemand iets van je nodig heeft. Zet die tijd in je agenda en gebruik hem om te wandelen, lezen, muziek te luisteren of gewoon even te zitten. Maak het huishouden eenvoudiger. Laat boodschappen bezorgen, kook voor twee dagen en laat werk liggen dat vandaag niet hoeft. Bescherm je slaap. Verdeel nachtzorg, vraag iemand om af te lossen of slaap af en toe apart wanneer je anders geen goede nacht maakt. Houd contact met iemand bij wie je zonder uitleg je hart kunt luchten. Spreek desnoods tien minuten 'klaagtijd' af, waarin de ander alleen luistert. Check een paar keer per dag wat je lichaam nodig heeft: moet je drinken, eten, naar de wc, vijf minuten zitten of even naar buiten? Vraag elke week één concrete taak aan iemand anders, zoals koken, vervoer of een telefoontje naar de thuiszorg. Laat diegene vervolgens zelf bepalen hoe die taak wordt uitgevoerd. Praten met andere mantelzorgers kan opluchten. Kijk op mantelkring.nl voor wandelingen, bijeenkomsten en creatieve activiteiten bij jou in de buurt. In Reisgids Mantelzorg 2.0 geeft Lodewijk Schmit Jongbloed praktische uitleg over regels, instanties en ondersteuning.
Van alle mantelzorgers helpt 79% familie 53% zorgt voor een ouder of schoonouder en 26% voor een partner. Nog eens 18% ondersteunt een vriend of buur.
11% van de mantelzorgers voelt zich ernstig belast. Dat zijn ongeveer 600.000 mensen die langdurig onder zware druk staan.
Van de mantelzorgers voelt 63% zich gewaardeerd door degene voor wie zij zorgen. Die waardering vergroot motivatie en geluk en helpt om de zorg met voldoening te geven.
