Vraag & Antwoord
Vragen waar je al jaren mee rondloopt? Quest geeft antwoord. Mail je vraag naar redactie@quest.nl. Of stuur de vraag naar Redactie Quest, Moermanskkade 500, 1013 BC Amsterdam.
Kat in ’t bakkie, lijkt het: een poes snort uit tevredenheid. Maar nee, dat geluid is niet altijd zo gezellig. De muizenvangers wonen al meer dan 10.000 jaar bij ons, maar we beginnen het spinnen pas nu een beetje te begrijpen. ‘Tja, we kunnen ze niet vragen waarom ze het doen’, zegt Esther Bouma van kattengedragadviesbureau Katsgewijs. En dus duurt de vertaalslag wat langer.
Hoe het motortje pruttelt
Zo was het lange tijd onbekend hoe katten het geluid überhaupt produceren. Volgens een achterhaalde theorie zou een trillende ader het gebrom veroorzaken. Maar nu is bijna zeker dat het een ander mechanisme is. ‘Pas sinds een jaar of twintig weten we dat het gespin van het strottenhoofd komt’, zegt Bouma. Doordat de stembanden of de spieren van het strottenhoofd snel aan- en ontspannen, sluit en opent de stemspleet, de luchtdoorgang in het strottenhoofd. Zo ontstaan vibraties: het ritmische gesnor van een spinnende kat. ‘De frequentie van dit gespin verschilt, katten kunnen 25 tot 150 trillingen per seconde voortbrengen.’
Spint Simba ook?
Alle katachtigen spinnen, zegt kattengedragsdeskundige Esther Bouma. ‘Maar er is wel een verschil tussen huiskatten en grote katachtigen.’ Zo spinnen onze schootkatten tijdens het in- en uitademen. Leeuwen, tijgers en luipaarden hebben een andere gemeenschappelijke voorouder en zitten dus iets anders in elkaar. Zij maken het ronkende geluid alleen bij de uitademing. Sommige biologen vinden dat niet tellen als gespin en stellen daarom dat alleen huiskatten, ocelotten, lynxen en andere kleine katachtigen spinnen.
Voelen waar je bent
Maar waarom maken katten dit geluid? De oorsprong ligt misschien in de beperkte communicatievaardigheden van een pasgeboren kitten. Zo’n bundeltje kat is doof en blind. ‘Door de trillingen van het spinnen voelen de kittens waar de moeder is.’ Ook de jonkies zelf spinnen al snel. ‘Zo laten ze aan de moederkat weten waar ze zijn.’ Al dat gespin wekt daarnaast de melkproductie bij mama op. Het geronk is in het begin van een kattenleven dus multifunctioneel. Als de kat groter is, zijn er ook verschillende aanleidingen om te spinnen. De bekendste is de blije kat. ‘Bijvoorbeeld als hij speelt of als je hem aait’, vertelt Bouma. ‘Ze spinnen ook als ze elkaar wassen. Het is een teken van tevredenheid.’ Maar dat is niet alles, want katten zetten op meer momenten hun innerlijke motortje aan.
Genezing van botten
De huistijgers spinnen ook wanneer ze pijn hebben. ‘Zoals tijdens de bevalling’, zegt Bouma. ‘Biologen denken dat katten zichzelf misschien geruststellen met dat gespin.’ Ook is weleens het idee geopperd dat de trilling van spinnen helpt bij de genezing van botten. De spinfrequenties van katten komen namelijk overeen met de trillingen die worden gebruikt in behandelingen voor botgroei. ‘Maar het is nog niet bewezen dat dit echt zo is.’
Ook spinnen katten bij wijze van begroeting: ‘Volwassen katten spinnen als ze een bekende kat uit hetzelfde huis tegenkomen, of een bekend mens. Sociale katten spinnen zelfs als ze vreemde mensen ontmoeten.’ En als ze iets van hun baasje willen. Wetenschappers van de University of Sussex (VK, 2009) vergeleken het gespin van katten op verschillende momenten. Daarbij viel op dat ze tegen etenstijd of als ze naar buiten willen anders spinnen dan wanneer ze ontspannen op schoot liggen. ‘Dan zat er een dwingende ondertoon in met een hogere frequentie’, vertelt Bouma. Die ongeduldige toon lijkt qua hoogte verdacht veel op het gehuil van een hongerige mensenbaby, iets wat mensen moeilijk kunnen weerstaan. Mogelijk helpt dit een bedelende kat om zijn baasje ervan te overtuigen hem nu toch maar brokjes te geven of de deur te openen.
Herkennen
De ene spin is dus de andere niet. Het is nu de kunst om het geluid te leren herkennen en zo te achterhalen wat de kat wil overbrengen met het gesnor: tevredenheid, honger, pijn of domweg ‘hallo baas!’. Maar zover zijn we nu nog niet. Al lijkt de conclusie gerechtvaardigd dat een spinnende kat op schoot niets te klagen heeft. Behalve dan dat-ie te weinig eten krijgt.
soraya.schachtschabel@quest.nl
Kattenvertaalservice
Een kat kan nog veel meer geluiden maken. Wat dacht je van deze vijf vormen van herrieschoppen? Met een vrije vertaling naar mensentaal.
Miauwen: ‘Aandacht!’, ‘Mens, doe die deur open’ of ‘Goedendag, butler.’ Grommen: ‘Waag het niet om dit speeltje van me af te pakken’ of ‘Ga weg, dit is mijn tuin.’
Blazen: ‘Stop, hou op, ik vind dit niet leuk’ of ‘Je maakt me bang.’ Mekkeren: ‘Hmm, wat een lekker vogeltje zie ik daar door het raam.’
Janken: ‘Ooo, wie vergezelt mij midden in de nacht, ik ben enorm krols.’
Waarom doen sommige wasmachines langer over hetzelfde wasprogramma dan andere?
Kimberley van der Meer
Kleine wasjes, grote wasjes, Dat maakt al verschil. ‘Een wasprogramma draait altijd in dezelfde volgorde: hoofdwas, spoelen en dan centrifugeren’, zegt Gwen Jansen van Milieu Centraal. ‘Maar hoelang elke stap duurt, kan verschillen.’ Het programma, hoe vol je de machine propt, hoe vuil je was is, heeft allemaal invloed op hoelang je moet wachten tot je de was kunt buitenhangen. Het merk en model machine ook. ‘Nieuwere gaan vaak zuiniger om met stroom én met water.’ Neem het ecoprogramma. Omdat dat op lagere temperatuur draait, duurt het vaak langer. Maar onder de streep gebruikt het minder stroom.
FLITS
■ Met een volle trommel verbruik je per kilo was minder energie.
■ Gaat de was in de droger? Centrifugeer eerst maximaal.
■ Een losse droger gebruikt minder energie dan een combiapparaat.
BRON: MILIEU CENTRAAL
Hoe komen schelpen aan hun kleur?
Bram Flierman
Klushuisgekocht? Troost je met de gedachte dat je geen weekdier bent. Jouw huis komt een keer af, een weekdier is altijd aan het klussen aan zijn schelp. Weekdierpaleontoloog Frank Wesselingh en malacoloog Menno Schilthuizen bij Naturalis zijn het erover eens: weekdieren halen de bouwstenen voor hun onderkomen uit het water. Of, als ze op land leven, uit de bodem. Die bouwstoffen bestaan voornamelijk uit kalk. Aan de mantelrand, de plek waar het zachte lijf de schelp raakt, zet het weekdier de kalk af als schelplaagjes. Zo ontstaat een schelp met lagen van calciumcarbonaat gecombineerd met eiwitten, vetten en koolhydraten. De kleuren ontstaan door kleine hoeveelheden van andere stoffen in de kalk. Welke kleuren en patronen het weekdier zijn schelp geeft is dus afhankelijk van zijn leefomgeving.
Waarom is je hoed afdoen een teken van respect?
In diverse boekjes uit de dertiende eeuw zijn al de sociale gedragsregels te vinden over het afnemen van een hoed, zegt etiquetteexpert Anne-Marie van Leggelo. ‘In de meest letterlijke zin vergroot een hoed de drager ervan. Door de vorm kan het hoofddeksel bovendien iemands waardigheid, aanzien en macht benadrukken, zoals bij de kroon of de mijter’, legt ze uit. ‘Wie zijn hoed voor een ander afneemt, ‘verkleint’ zichzelf of ontdoet zich kort van zijn waardigheid, en toont daarmee respect voor degene die hij begroet.’ Deze gedragsregel geldt alleen voor mannen en is volgens Van Leggelo karakteristiek voor de middeleeuwse etiquetteboekjes. Maar ook tegenwoordig is het dus nog steeds een teken van respect als een man op bepaalde momenten zijn hoed afdoet.
FLITS
■ Santé! zeggen ze in Frankrijk, be salahmati! in Iran en chúc s ckho ! in Vietnam.
■ Het betekent allemaal hetzelfde als ‘proost’, afgeleid van het Latijnse prosit: ‘Moge het goed gaan’.
■ Maar juist in Italië, de bakermat van het Latijn, zeg je cin-cin, dat het geluid van klinkende glazen nabootst.
Waarom proosten we met alcohol als we iets te vieren hebben?
Marte Tulling
Het is best wonderlijk om met een verslavende gifstof op elkaars gezondheid te proosten. Een spinaziesmoothie is geschikter. Maar alcohol is al millennialang een guilty pleasure van de mensheid. Weinig andere middelen kunnen een sociale verplichting zo soepel omtoveren tot een gezellig samenzijn. Geen wonder dat we zo graag allerlei creatieve smoesjes omarmen om drank te nuttigen.
Maar er speelt meer. Ons moderne geproost is rechtstreeks terug te voeren op religieuze plengoffers. Dat waren rituelen waarbij een waardevolle vloeistof op de grond werd gegoten als offer aan de goden. Vaak ging dit om bloed. Met de eeuwen werd bloed vervangen door alcoholische drank, zoals rode wijn. Dat was toch wat minder barbaars en bovendien genoot drank in veel culturen, zoals bij de Oude Grieken, een bijna goddelijke status. Van drank word je enthousiast. En ‘enthousiast’ komt van het Griekse woord entheos, wat zoveel betekent als ‘van God vervuld’. Zo beschouwd is het niet raar dat ook in de christelijke kerk wijn symbool staat voor het bloed van Jezus.
Hebben dieren ook bloedgroepen?
Jazeker, sommige zelfs veel meer dan mensen. Zo hebben honden, voor zover bekend, liefst dertien bloedgroepen. Gorilla’s lijken daarentegen alleen bloedgroep B te hebben. Net als bij ons kan een bloedtransfusie bij dieren levens redden. De Eerste Veterinaire Bloedbank Nederland heeft zo’n 150 honden en 50 katten als bloeddonor. De laatste jaren heeft de bloedbank duizenden honden en katten in Nederland, België en Duitsland geholpen. Eind 2021 was gorilla Curtis nog wereldnieuws. Een bloedtransfusie met bloed van broer Charlie redde het leven van deze mensaap uit Kansas City Zoo (VS). Het was wereldwijd de zevende keer dat zo’n transfusie werd uitgevoerd.
FLITS
■ Je bloedgroep wordt bepaald door de aanof afwezigheid van bepaalde moleculen (antigenen) op je rode bloedcellen.
■ Die antigenen kunnen eiwitten zijn, maar ook koolhydraten of vetachtige moleculen.
■ De Oostenrijkse arts Karl Landsteiner ontdekte in 1901 dat er bloedgroepen zijn.
Zijn vrouwen met hoge functies minder corrupt dan mannen?
Jack Sieswerda
Corruptie is erg ingewikkeld om op te sporen en te onderzoeken. Maar studies laten over het algemeen zien dat mannen er vaker aan toegeven. ‘Bij corruptie is bijna altijd een vorm van macht aanwezig’, zegt anti-corruptieexpert Peter van Leusden. ‘En er zijn minder vrouwen in machtige posities.’ Maar zijn vrouwen die macht hebben dan alsnog minder corrupt? Een studie uit 2018 van Le Moyne College (VS) laat zien dat de aanwezigheid van meer vrouwen in de politiek leidt tot minder corruptie. Of deze cijfers ook voor de Nederlandse situatie gelden? Van Leusden vraagt het zich af: ‘In Nederland zit de politieke corruptie vooral rond de lobbysector. Daar werken zowel mannen als vrouwen. Opvallend genoeg zijn er weinig corrupte Nederlandse vrouwen bekend. Misschien zijn die gewoon veel slimmer en weten zij het beter te verhullen?’
Stopt je lichaam met het aanmaken van vitamine D als je genoeg hebt?
Yep. Daarom hoeven strandwachten in Rio de Janeiro of Honolulu nooit naar het ziekenhuis vanwege hypervitaminose D, zoals een overdosis in medische kringen heet. Die aandoening kun je wél krijgen als je maandenlang bussen vol vitamine D-pillen naar binnen gooit, maar van de zon heb je wat dat betreft niks te vrezen. Dat heeft alles te maken met de productiestop van het molecuul 7-DHC. Van nature zit hier een voorraadje van in je huid. Zodra uv B-straling van de zon hiermee in aanraking komt, verandert het vanzelf in een voorloper van vitamine D. Heb je genoeg vitamine D in je systeem, dan produceert je lichaam geen 7-DHC meer, hoe fanatiek de zon ook schijnt.
FLITS
■ Op een zomerse stranddag kan je lijf makkelijk 500 microgram vitamine D aanmaken.
■ Dat is evenveel als wat er in 20 standaard vitamine D-pilletjes zit.
■ Vitamine D (colecalciferol) zorgt voor de opname van kalk en fosfaat, nodig voor je botten en je gebit.
Wanneer zijn we begonnen met huisnummers en wie heeft dat bedacht?
Toine van Poppel
In de middeleeuwen moest je op zoek naar ‘het derde huis links met de rode bakstenen muur ten noorden van de grote markt’. Nu wijst de routebeschrijving je naar Grote Marktstraat 5. Deze indeling van onze huizen werd geleidelijk ingevoerd. René Dings, auteur van het boek Over straatnamen met name, legt uit: ‘Vóór 1800 hadden buurten een aanduiding en huizen binnen die buurt een nummer.’ Als een straat door meerdere buurten liep, hadden verschillende huizen dus hetzelfde nummer. ‘In 1806 brachten de Fransen in zuid-Nederland meer structuur. Ze begonnen met de kadastrering van het land en nummers op de huizen.’ Dat was vooral om belastingen te kunnen innen. Het systeem ‘even nummers aan de ene kant en oneven nummers aan de andere’ kwam in 1875 in Nederland.
Waarom plakt plasticfolie aan zichzelf en bepaalde oppervlakken?
Annie Niessen
Omdat plasticfolie een gevangenis is voor elektronen. Deze negatief geladen deeltjes kunnen praktisch onmogelijk door het materiaal heen bewegen. Behalve als er geweld wordt gebruikt. Ruk een stuk folie af en er springen elektronen mee die niet meer van hun plek kunnen komen. Zo ontstaan in elke oude rol vershoudfolie lokale ophopingen en tekorten van geladen deeltjes. Deze positief en negatief geladen zones trekken aan elkaar en aan andere materialen die elektronen moeilijk laten ontsnappen, zoals glas en servies. Voedsel is meestal waterig, geleidt daardoor elektronen wel goed en laat elke opbouw van statische elektriciteit wegvloeien. Daardoor plakt folie niet aan eten, maar wel aan zichzelf.
Waarom dragen sportvissers camouflagekleding?
Soms spot je vissers geheel gehuld in camouflagekleding. Dan werkte hun verstoptruc duidelijk niet bij jou. Vissen houden ze er wel mee voor de gek, en dat is de voornaamste reden voor de verkleedpartij. Voor vissen komt gevaar vaak van boven, vertelt bioloog Marco Kraal van Sportvisserij Nederland. ‘Denk aan roofdieren zoals reigers, visarenden en otters.’ Daarom kunnen vissen goed naar boven kijken. ‘Sta je in een knalgeel regenpak langs de waterkant, dan zullen vissen zich snel uit de vinnen maken.’ Dat ligt aan de vissoort en de omstandigheden, voegt visecoloog Twan Stoffers van Wageningen University & Research toe. Veel soorten zien minder goed in troebel of snelstromend water.
‘Maar bijvoorbeeld snoekbaars blijft goed zien bij matige lichtomstandigheden.’ Is er nog een reden waarom vissers zich zo uitdossen? Kraal: ‘Het is een onderdeel van hun lifestyle.’
FLITS
■ Het lipje om je blikje te openen, is uitgevonden in 1975.
■ De eerste conservenblikken werden geopend met een beitel.
■ Blik is een voorbeeld van metonymie: je noemt het materiaal, je bedoelt het voorwerp.
Waarom is de zee in Nederland niet blauw?
Geert Bakker
Omdat de Noordzee een rijke, woeste en levendige zee is. Grote rivieren dumpen onophoudelijk zand en slib in onze kustwateren. Getijden woelen voortdurend de bodem om. Immense kolonies algen en plankton dobberen tevreden door het voedzame water. Dankzij deze vulling heeft de Noordzee zelfs op zonnige dagen, als de hemel strakblauw staat, een ietwat sombere grijsgroenbruine kleur. Rond de Griekse eilanden en de Seychellen oogt de zee vooral zo schitterend blauw, omdat het water daar heel leeg is. Uitgestorven, zou je ook kunnen zeggen, want de Middellandse Zee is voor de meeste levensvormen hoogst onaantrekkelijk. Behalve voor ons dan.
Waarom verpakken we drank in blikjes van aluminium en conserven in stalen blikken?
Rob Heijkoop
Conservenblikken, stalen blikken met bonen of mais, werden al in de negentiende eeuw gebruikt om voedsel langer te bewaren. Maar dranken in aluminium blikjes kwamen pas in 1959 op de markt. Aluminium is dunner, makkelijk te vormen en ook nog eens mooier te bedrukken dan staal. ‘Zo krijgen de blikjes een fancy uitstraling’, zegt Matthijs Dekker van Wageningen University. Maar waarom verdienen onze bonen dan niet zo’n glimmend strak blikje? Volgens Dekker zijn de kosten de voornaamste reden. ‘De blikken voor conserven moeten bestand zijn tegen hoge temperaturen en hoge druk tijdens het sterilisatieproces. Daarom kunnen ze niet zo dun zijn als aluminium drankblikjes.’ Maar dikwandige blikken van aluminium zouden erg duur zijn. Dus geen flitsende verpakking voor je ananasschijven. Zij moeten het doen met de oude stalen vehikels.
Kun je boeken beter rechtop of liggend in een boekenkast zetten?
Pitou Spruit
Net als je netjes al je boeken plat op elkaar hebt gestapeld, heb je precies de onderste nodig. Wat onhandig! Rechtop in de boekenkast is een stuk praktischer. Als je niet de hele boekenplank gevuld krijgt, gebruik dan een stevige boekensteun. Dan blijven boeken kaarsrecht overeind en zakken ze niet schuin. Scheefstaand kunnen je boeken blijvend vervormen, en dat is zonde. Harde of zachte kaft? Maakt niet uit. Heb je een heel groot, zwaar boek? Ook niet erg, dan heb je alleen een zwaardere boekensteun nodig om hem rechtop te houden. Zet je boeken trouwens niet té strak op de plank. Dan beschadig je je lievelingsboek ook, als je dat eruit wilt wurmen.
FLITS
■ Zet je boekenkast bij voorkeur bij een raam op het noorden, want direct zonlicht kan je boeken verkleuren.
■ In de middeleeuwen stonden veel boeken met de rug naar binnen, omdat ze vaak dichtzaten met dikke gespen. Die zouden de leren kaft van het boek ernaast openrijten.
Waarom bruisen bruisballen?
Met wat huis-tuin-enkeukenscheikunde maak je zelf een lekkere bruisende bal voor in bad. Volgens oma’s recept: meng twee eetlepels citroenzuur (poeder), vier eetlepels bakingsoda en twee theelepels maizena in een kom. Voeg een eetlepel olie toe zodat het goed plakt en zacht aanvoelt op je huid. Naar smaak kun je versiering, geur- en/of kleurstoffen toevoegen. Draai er een bal van en laat die een nacht goed opdrogen. Voilà, een huisgemaakte bruisbal. Bakingsoda is een zoutverbinding. Doe je dat samen met citroenzuur in (bad)water, dan vindt een chemische reactie plaats waarbij (onder meer) kooldioxide ontstaat. En dat bruist. Hetzelfde gebeurt bij grondige schoonmaakklusjes, als je soda en azijn mengt met water om bijvoorbeeld je afvoer te ontstoppen. Bruisen in bad is dus ook nog goed voor de afvoer van je badkuip.
Hoe is het woord karaat verbonden aan het goudgehalte van iets?
Pieteke de Vos
Karaat is een maateenheid die onder meer wordt gebruikt om het goudgehalte in sieraden aan te geven. Een ring van 24 karaat bestaat voor 99,99 procent uit puur goud. Toch wordt 24 karaat tijdens huwelijken maar weinig om de vinger geschoven. Kent liefde dan toch een prijs? Misschien, maar daar heeft dit niets mee te maken. Sieraden van 24 karaat goud zijn zacht, buigzaam en slijten sneller.
Veel juweliers raden ze daarom af. Door overige metalen aan het goud toe te voegen (vaak koper, zilver, zink of palladium) wordt het harder. Je kunt het dan beter bewerken én het blijft langer mooi. Gouden sieraden van 14 karaat zijn in Nederland het gangbaarst. Ze bestaan voor 58,5 procent uit puur goud. Je ziet ook geregeld 18 karaat goud. Die sieraden bevatten 75 procent puur goud.
FLITS
■ De Oude Egyptenaren betaalden 4600 jaar geleden al met goud.
■ Het metaal werd als magisch gezien en stond symbool voor zuiverheid.
■ Goud kan niet reageren met zuurstof en roest dus niet.
Waarom lijkt alles wat nat is donkerder van kleur dan als het droog is?
Romy
Alleen poreuze oppervlaktes, zoals je shirt of je haar, worden donkerder als ze nat worden. Een gladde witte zeilboot bijvoorbeeld verkleurt niet, hoe nat hij ook wordt. Het verschil is dat poreuze materialen water opnemen. En water absorbeert licht. Waarom verandert dat de kleur? Lichtgekleurde dingen weerkaatsen veel licht dat erop valt. Donkere dingen absorberen juist veel licht. Er wordt veel minder teruggekaatst, en dat zie je als donker. Dat is de reden dat natte delen van je shirt en haar donkerder zijn dan de droge plekken.
