1 Ik heb een bolle buik. Wat kan dat zijn?
“Een buik die zichtbaar is uitgezet, wordt ‘abdominale distensie’ genoemd: een uitpuilende buik. ’s Ochtends is hij vaak nog normaal, maar naarmate de dag vordert, richting de middag, is hij plotseling opgezet. Soms zó erg, dat het lijkt alsof je negen maanden zwanger bent. Vroeger dachten we dat het kwam door ophoping van lucht in de darmen als gevolg van een toegenomen gasproductie van de darmbacteriën. Maar die gassen verdwijnen gewoon door de darmwand en adem je uit als CO2 en stikstof. Die uitpuilende buik wordt dus niet veroorzaakt door gas, maar door een verkeerde reflex van het middenrif: normaal gesproken beweegt het middenrif omhoog om de darmen de ruimte te geven die gassen te verwerken. Maar door een foute reflex beweegt het middenrif naar beneden, waardoor er minder ruimte ontstaat en de buikwand naar voren wordt geduwd. Waarschijnlijk ontstaat die reflex als gevolg van buikpijn. Als afweerreflex dus. Maar we weten nog niet zeker of dat echt zo is.”
2 Wat kun je doen aan een bolle buik door deze foute reflex van het middenrif?
“Het gaat bij abdominale distensie meestal om een coördinatiestoornis tussen buikwand en middenrif. Uit onderzoek van de Universiteit van Barcelona blijkt dat je jezelf kunt trainen om die verkeerde reflex af te leren. Dat kan onder andere door je ademhaling aan te passen van een borstademhaling naar een buikademhaling, waarbij het middenrif omhoog beweegt in plaats van naar beneden. Je kunt dit oefenen en trainen met hulp van een logopedist, ademcoach of fysiotherapeut.”
3 Het is dus lucht? Kan het geen vocht zijn waardoor ik een bolle buik heb?
“In de meeste gevallen is het lucht. Het kan ook vocht zijn, maar dat is vaak een gevolg van ernstige leverproblemen zoals levercirrose.
Dat ontstaat niet in een paar uur of een paar dagen. En dan is je buik ook niet ’s ochtends platter. Leverschade ontstaat in een periode van weken of maanden. Ook eierstokkanker kan een bolle buik veroorzaken, doordat kankercellen vocht produceren. De huisarts kan meestal wel voelen of er sprake is van vocht of lucht. Dat voelt anders aan. Als hij of zij vermoedt dat het vocht is, wordt er altijd nader onderzoek gedaan.”
4 Wanneer moet je je zorgen maken? En ga je met klachten naar de huisarts?
“Als je je zorgen maakt, kun je altijd de huisarts bellen en overleggen met de assistente. Ga sowieso naar de dokter als er naast buikpijn ook iets zichtbaar is veranderd. Bijvoorbeeld als er sprake is van bloed bij de ontlasting. In dat geval zal de dokter nader onderzoek doen, zoals een ontlastingsonderzoek. Maar in de meeste gevallen hoef je je niet direct zorgen te maken. Een bolle buik of andere buikklachten, zoals een opgeblazen gevoel, worden meestal niet veroorzaakt door een onderliggende ziekte, maar doordat de darm niet goed functioneert. Wat er precies mis is, is vaak heel lastig te achterhalen. In de meeste gevallen krijgen mensen die met functionele klachten op het spreekuur van de huisarts verschijnen de diagnose Prikkelbare Darm Syndroom (PDS). Dat komt heel veel voor. Tien tot vijftien procent van de bevolking heeft er last van.”
5 Wat is Prikkelbare Darm Syndroom?
“Bij PDS heb je last van buikpijn, krampen, een opgeblazen gevoel, constipatie of juist van diarree. Het wordt ‘syndroom’ genoemd, omdat het gaat om een verzameling van klachten. Het is geen ‘ziekte’ zoals de ziekte van Crohn, onder andere omdat er geen sprake is van ontstekingen. De klachten worden vermoedelijk veroorzaakt doordat de zenuwen van de darmen geactiveerd raken. Hoe dat precies komt, is niet altijd even duidelijk. Daar wordt op veel plekken gelukkig wel onderzoek naar gedaan, want het is voor patiënten die ermee te maken hebben heel vervelend en belastend. Waarschijnlijk lokt stress klachten uit. Veel mensen met PDS ervaren dat spanning en stress een duidelijke invloed hebben op hun klachten. De buikklachten kun je dan zien als een signaal van het lichaam dat er sprake is van overbelasting. Het verminderen van stress of beter met stress leren omgaan is vaak een effectieve behandeling. Daarom wordt vaak cognitieve gedragstherapie ingezet als behandeling bij PDS. Van hypnotherapie en hypnose is wetenschappelijk bewezen dat ongeveer zeventig procent van de mensen met PDS er baat bij heeft. Er zijn PDS-hypnotherapeuten en ook ziekenhuizen bieden PDS-hypnotherapie aan. Ook anders leren ademen kan helpen, omdat driekwart van de mensen met PDS ook last heeft van abdominale distensie, een bolle buik als gevolg van de foute reactie van het middenrif, uitgelokt door buikpijn. Wat volgens sommige patiënten ook helpt, is pepermuntolie of probiotica.”
‘Als je tijdens het praten of eten te veel lucht binnenkrijgt,
kan dat een opgeblazen gevoel geven’
6 Kan een veranderende hormoonhuishouding een rol spelen bij een bolle buik?
“Nee. Het is wel zo dat de elasticiteit van het bindweefsel in het algemeen minder wordt onder invloed van hormonen. Naarmate we ouder worden wordt de buikwand slapper. Dat gebeurt bij vrouwen én mannen. Maar omdat veel vrouwen al een verzwakte buikwand hebben opgelopen door zwangerschappen in het verleden zie je soms dat hun buikwand op oudere leeftijd nóg slapper wordt, waardoor de onderbuik gaat uitzakken. Dit kun je vaak wel voorkomen door buikspieroefeningen te blijven doen.”
7 Kun je een bolle buik krijgen doordat je te veel lucht binnenkrijgt?
“Je krijgt er niet echt een bolle buik van, maar het kan wel een opgeblazen gevoel geven. Het wordt ‘aerofagie’ genoemd: luchthappen. Dat kan gebeuren tijdens het eten of praten. Je hapt altijd wel wát lucht tijdens het praten of eten, maar als je te veel lucht binnenkrijgt, komt het in je maag terecht. Omdat die vrij hoog en deels achter de ribbenkast zit, zie je er aan de buitenkant niet veel van, maar het kan dus wel het gevoel geven dat je maag is opgezet. Logopedie kan helpen. Dat klinkt misschien gek, maar door de spieren in je keel goed te leren gebruiken en je spraaktempo te verlagen, kun je leren om tijdens het spreken en slikken minder lucht binnen te krijgen.”
8 Kun je een bolle buik krijgen van voeding?
“Er zijn voedingsmiddelen die meer gasvorming geven in de darmen. Koolsoorten, broccoli, spruitjes en ui zijn berucht. Ze zorgen voor gasvorming omdat we ze zelf niet goed kunnen verteren en we dus darmbacteriën nodig hebben om ze af te breken. Dat is meteen óók de reden waarom ze zo gezond zijn, want ze produceren naast gas ook korte ketenvetzuren. Maar soms raken de darmen overprikkeld en krijg je darmklachten van de gasvorming. Dan kan het goed zijn om bepaalde voedingsmiddelen te vermijden. Schrap liever niet op eigen houtje voedingsmiddelen uit je dieet. Je kunt dan zomaar voedingstekorten oplopen. Schakel de hulp in van een diëtist. Dat kan met een verwijzing van de huisarts.”
9 Hoe weet je of je buikklachten worden veroorzaakt door een intolerantie?
“Sommige mensen zijn intolerant voor fructose, fruitsuikers. Die zitten vooral in groten getale in appels, peren en watermeloen. Als er veel fructose aankomt in de darmen, ontstaat er veel gasvorming. Intolerantie gaat om de hoeveelheid, dus hoe meer je ergens van eet, hoe meer last je ervan krijgt. Ook lactose en xylitol kunnen een intolerantie uitlokken bij sommige mensen. Vroeger zetten we patiënten op het FODMAP-dieet om erachter te komen welk voedingsmiddel of welke voedingsstof de klachten veroorzaakte. In dat dieet worden alle mogelijke veroorzakers geschrapt en langzaam één voor één weer toegevoegd. Tegenwoordig zijn we daar een beetje van teruggekomen, omdat het een heel eenzijdig dieet oplevert. We hanteren liever een nieuwe aanpak, waarbij we beginnen een aantal middelen te vermijden. De kans is dan veel groter dat het vermindering van klachten geeft zonder dat we tekorten in de hand werken.”
10 Kan een uitpuilende buik worden veroorzaakt door een vleesboom?
“Een vleesboom is een goedaardige tumor in de baarmoeder. De baarmoeder ligt vrij diep weggestopt in het kleine bekken. Zo’n tumor moet wel heel groot zijn wil die aan de buitenkant zichtbaar worden. Dus nee, een bolle buik duidt meestal niet op een vleesboom.”
Daniel Keszthelyi is als maagdarm-leverarts verbonden aan het MUMC+ in Maastricht.
