In 2018 stond Elon Musk niet negatief tegenover de suggestie dat hij wellicht, misschien, maybe een narcistische persoonlijkheidsstoornis zou kunnen hebben. Even na zevenen ‘s avonds kroop hij in zijn telefoon, navigeerde naar Twitter (dat toen nog niet in zijn handen was) en tweette: ‘If I am a narcissist (which might be true), at least I am a useful one.’ En daarmee sloeg hij de spijker op z'n kop. U zit er misschien niet op te wachten – en uw omgeving al helemaal niet – maar voor uw ondernemende ambities is een persoonlijkheidsstoornis zo vervelend nog niet. Met een paar goedgeplaatste psychologische uitschieters in uw karakter hebt u er als ondernemer welbeschouwd een set handige zijwieltjes bij gekregen, of zijn u juist hinderlijke schokbrekers bespaard gebleven. Het is maar net hoe u het bekijkt. In elk geval kunt u in behoorlijk wat gevallen sneller, groter, harder of doeltreffender handelen dan uw stabiele concurrent.
U vindt dat wat ver gaan? U denkt nog nooit een échte narcist te zijn tegengekomen? U gelooft dat psychopaten enkel voorkomen in griezelige series? Mis. In handelbare vorm vindt u ze overal, en zijn ze waarschijnlijk succesvol. Dat wordt ook onderschreven door de wetenschap, die zich sinds een jaar of tien in het onderwerp interesseert. Natuurlijk, zoals dat in de uiterst zuivere wetenschap gaat, is elke conclusie met allerlei mitsen en maren getrouwd en jongleren de meeste studies eindeloos met correlatie en causaliteit. Maar wie de onderzoeken binnenstebuiten keert, ontdekt genoeg vrolijke slotsommen. Neem narcisme. De wetenschapper die zich het bedrijvigst op de narcistische ondernemer stort zit gewoon in Nederland. Dr. Plato Leung, verbonden aan de Tilburg University, spitte in 2020 zes studies over dit onderwerp door om tot een frissere consensus te komen. ‘In de juiste context kan een narcist een invloedrijke en inspirerende figuur zijn.’ Kijk! Wordt de narcist daarvoor bedankt? Allerminst. Leung: ‘De aandacht gaat meestal uit naar de meer negatieve karaktereigenschappen van de narcist, zoals egoïsme, een voortdurende hang naar zelfbevestiging en een opgeblazen zelfbeeld. Maar dat is niet het hele plaatje.’
AANGEBOREN OF NIET?
Het goede nieuws: hier leest u dus eens dat hele plaatje. Daar moeten we meteen bij zeggen dat de ene persoonlijkheidsstoornis de andere niet is. Aan borderline hebt u bijvoorbeeld helemaal niets. Dan is het leven voor u een emotionele flipperkast en daarmee wordt elk langetermijndenken in de kiem gesmoord. Met een afhankelijke persoonlijkheidsstoornis doet u er het beste aan onder een sterke leider te werken die tegelijkertijd niet te beroerd is u netjes te behandelen en riant te betalen voor uw trouwe arbeid. Zoek uw werkgeluk dan eerder in een bestaan als eervol ambtenaar onder een charismatische chef dan als risicohongerige ondernemer. Ook de vermijdende persoonlijkheidsstoornis kunt u missen als kiespijn, want die wordt gestuurd door schaamte en faalangst. Helemaal niets mis mee, maar als ondernemer gaat u daarmee eerder vroeg dan laat nat. De jackpot? Allereerst de narcistische stoornis en verder is er goed nieuws voor de mens met een dwangmatige, theatrale of antisociale stoornis. U zijn bepaalde superkrachten toebedeeld als het op ondernemen aankomt.
Nu vraagt u zich misschien af: hoe komt u aan zo'n persoonlijkheidsstoornis? Wordt u ermee geboren of kunt u die onder de juiste omstandigheden ook later in uw leven nog ontwikkelen? Een belabberde jeugd geeft de boel een flinke slinger in de goede richting, maar het goede nieuws is dat u met de juiste portie ontwrichtende ellende zelfs na uw dertigste nog aan een persoonlijkheidsstoornis kunt komen. Daar hebt u dan uiteraard het meeste aan als die zich in exact de juiste proportie aandient. Oftewel: sterk aanwezig, maar nog binnen civiele grenzen.
Om u enigszins op weg te helpen loodsen we u langs de superkrachten van elke stoornis en wijzen u onbevooroordeeld op uw persoonlijke kryptoniet. En als dat allemaal gesneden koek is doordat u er al een half leven met een persoonlijkheidsstoornis op hebt zitten: ook weleens prettig dat de mooie kanten van uw karakter worden belicht, nietwaar? Oké, daar gaan we.
DE NARCIST: U HEBT ÁLTIJD HET ANTWOORD
Wil altijd en overal de beste zijn
Snakt dus naar bevestiging, bewondering en complimenten
Grootste superkracht Heeft geen last van valse bescheidenheid, durft ergens voor te staan, steekt zijn nek uit en bant twijfel uit zijn leven
Grootste angst Slechts een zesje blijken te zijn
Omringt zich het liefst met jaknikkers die hem bewonderen, afhankelijke en vermijdende types die zijn zelfbeeld bevestigen en (buiten de deur) belangrijke mensen die goed op hem afstralen
Favoriete uitspraak ‘In Amerika denkt men tenminste gróót en wordt een ondernemer als ik pas echt gerespecteerd’
Potentiële narcisten Michel Perridon, Frits van Eerd, Iwert Dijkema, Arthur Dontje, Harry Mens en Elon Musk
DE NARCIST
Uw grote kracht? U doet niet aan zelfreflectie. Verfrissend, want in algemene zin twijfelt de mens tot hij een ons weegt en een ons wegen doen we nooit. Die twijfel kost dus bakken met tijd, tijd die u als narcist efficiënter besteedt. U twijfelt namelijk niet. Niet aan uzelf, niet aan uw visie en niet aan uw beslissingen. Twijfel kan zomaar betekenen dat u het bij het verkeerde eind hebt en een ander bij het juiste. En dat verdraagt u niet, want in principe bent u de beste. Het gevolg is dat u snel knopen doorhakt en óók dat u nooit op het kerkhof van prematuur gestopte ondernemers zult belanden die in hun twijfelmanie simpelweg zijn vergeten te beginnen. U bent overtuigd van uzelf en daarmee bewijst u uw onderneming een grote dienst. Leung: ‘Overmatig zelfvertrouwen zorgt ervoor dat een ondernemer weerbaar genoeg is om tegenslagen, die bij het ondernemen horen, goed te boven te komen en niet opgeeft.’
Nog zoiets fraais: u hebt een zeer lage tolerantie voor alles wat uw zelfbeeld in gevaar brengt en dat zorgt er weer voor dat u elke dag de energie vindt om uw positie op de apenrots te bevechten. In de slipstream van die persoonlijke zelfbeeldstrijd wordt een bedrijf nogal eens naar grote hoogten gestuwd. ‘Meer dan anderen heeft een narcist een enorme drive om dingen te bereiken’, zegt Willem van der Does, hoogleraar klinische psychologie aan de Universiteit Leiden. ‘Dat is een eigenschap die we graag terugzien bij ondernemers.’ Ook prettig: de narcist zal zich niet snel laten opslokken door een veeleisende eega. ‘Een partner is voor narcisten vooral een instrument om te bereiken waar ze op uit zijn: bewondering, aanzien en macht’, schreef Van der Does eerder al in zijn boek Zo ben ik nu eenmaal, waarin hij de bekendste persoonlijkheidsstoornissen uiteenzet. ‘Ze houden het dus vooral wat langer uit bij partners die er goed in zijn om hun eigen behoeften ondergeschikt te maken.’ Bestiert u een familiebedrijf? Dan kan narcisme extra handig zijn, want ‘niet alleen van zijn partner, ook van zijn kinderen verwacht een narcist perfectie’, aldus Van der Does. U leert uw kroost dus gewoon het klappen van de zweep en kunt het betuttelende curlingouderschap weerstaan. Dat is helemaal niet zielig, dat is een langetermijninvestering. Voor iedereen, en vooral voor het bedrijf.
UW ACHILLESHIEL
Allereerst: u kunt er niet blindelings op vertrouwen dat het met een dosis narcisme wel goedkomt, want die is niet onlosmakelijk verbonden met charisma. ‘Je hebt ook heel angstige narcisten’, zegt Van der Does. ‘Die dromen net zo groot, maar zijn tegelijkertijd zo bang om te falen dat ze nooit ergens aan toekomen. Als hun – vaak te rare of grandioze – ideeën niet van de grond komen, praten ze dat in hun hoofd goed met het verhaal dat de wereld nog niet klaar is voor vernieuwers zoals zij. Deze narcisten vind je niet aan de bovenkant van de maatschappij maar aan de onderkant, mokkend over wat hun allemaal is overkomen.’ Let er ook een beetje op dat u jonge talenten af en toe in het spotlicht durft te zetten, anders haken ze af. ‘Een narcist denkt bij een goed resultaat dat alles aan hem is te danken en vergeet daarbij het aandeel van zijn team. Dat raakt daardoor ongemotiveerd’, aldus Van der Does. Ook iets om in de gaten te houden is uw draaideurbeleid qua personeel, iets waarvan u zich in de liefde vaak bedient. Van der Does: ‘Voor partners geldt min of meer hetzelfde als voor auto's: eigenlijk hebben ze er aan eentje niet genoeg. Als het meezit – of tegenzit, het is maar hoe je het bekijkt – houden ze hun eerste partner aan als een soort oldtimer die in de garage staat en voor speciale gelegenheden wordt gebruikt, terwijl ze voornamelijk rondrijden in een nieuw model met open dak.’ Hier kunnen we kort over zijn: als u ook zo met uw personeel omgaat, bent u voor u het weet een godsvermogen kwijt aan ontslagvergoedingen, rechtszaken of andersoortige akelige churnkosten. Houd uw verveling dus een beetje in de hand wat dat betreft.
U twijfelt niet. Niet aan uzelf, niet aan uw visie en niet aan uw beslissingen
DE THEATRAAL: U HEBT IEDERS AANDACHT
Wil gezien worden
Snakt dus naar aandacht, of die nu positief of negatief is
Grootste angst Vergeten worden
Grootste superkracht Windt iedereen om z'n vinger, kakt nooit in, durft de boel op te schudden, zorgt voor publiciteit
Omringt zich het liefst met medetheatralen, narcisten of andere mensen die voor reuring kunnen zorgen
Favoriete uitspraak ‘Ik ben erbij!’
Potentiële theatralen Wim Beelen, Roland Kahn, Bas Smit, Jort Kelder, Sywert van Lienden, Yves Gijrath en Elon Musk
DE THEATRAAL
Wat de theatraal met de narcist deelt: het verlangen om het leven op een verhoogd podium door te brengen. ‘Iemand met een theatrale persoonlijkheidsstoornis heeft aandacht en heisa nodig. Als dat er niet is, dan voelen ze niks. Alsof ze niet bestaan’, zegt Van der Does. Wat de theatraal niet met de narcist deelt: het verlangen dat alle aandacht positief is. ‘Ook negatieve aandacht is prima te verteren voor de theatraal, want die heeft aandacht niet zozeer nodig om een zelfbeeld in stand te houden, maar vooral om zich levend te voelen.’ Dat betekent dat uw superkracht bestaat uit het vermogen met alle soorten publiciteit te dealen. U hebt bijzonder weinig vrees voor drama, verlangt er zelfs naar. Dat maakt u vooral geschikt als ondernemer in de media, kunsten, evenementen, pr of andere sectoren waarin een al te angstvallige houding ten opzichte van uw imago verlammend kan werken.
Dat verlangen naar aandacht heeft nog drie voordelen. Allereerst zorgt het ervoor dat u intellectualiteit doorgaans maar tijdrovend en saai vindt. U wilt niet praten, u wilt dóén. U wilt niet denken, u wilt erváren. Kleine kans dus dat meetings onder uw leiding uren in beslag nemen, als ze überhaupt al plaatshebben. Ook handig: in uw zucht naar aandacht hebt u een feilloos gevoel ontwikkeld voor het vasthouden van andermans belangstelling, wat goed van pas komt bij het overtuigen van investeerders of klanten. U wordt bovendien niet gehinderd door allerlei grijstinten, want de wereld is voor u vaak zwart-wit. Iemand is een lul of een held, iets is geweldig of helemaal ruk. Overzichtelijke denkbeelden die helpen bij het snel doorhakken van knopen. Tot slot bent u niet te beroerd om voor een prettige sfeer op de werkvloer te zorgen. ‘Een theatraal houdt van contact, wat hem in staat stelt moeiteloos veel aandacht aan zijn medewerkers te geven’, aldus Van der Does.
UW ACHILLESHIEL
In uw eentje redt u het waarschijnlijk niet, daar moeten we meteen eerlijk over zijn. ‘Iemand met een theatrale persoonlijkheidsstoornis is eigenlijk te wispelturig voor het ondernemerschap’, aldus Van der Does. ‘Als boegbeeld van een onderneming is een theatraal wel zeer geschikt.’ Zorg er dus voor dat u opereert in een tandem. Uw compagnon is bij voorkeur consciëntieus genoeg om de boel operationeel en strategisch in goede banen te leiden en tegelijkertijd levenslustig genoeg om uw grillen te waarderen. En het liefst ook niet al te eerzuchtig, want u zult waarschijnlijk in de spotlights staan.
De wereld is voor u vaak zwart-wit. Iemand is een lul of een held, iets is geweldig of helemaal ruk
U moet ook niet al te veel invloed krijgen op het aannamebeleid binnen uw onderneming. U bent namelijk geneigd u vooral te omringen met cluster-B-types, persoonlijkheden die volgens de psychologie worden getekend door impulsief of emotioneel gedrag, net als u. Goed voor de reuring, maar voor de productiviteit is het een beter idee om ook cluster-C-types aan te nemen, de afhankelijke, angstige en vermijdende types. Die vindt u doorgaans saai, maar ze kunnen hard werken en gedijen prima onder een uitgesproken leider.
DE DWANGMATIGE: U KUNT ALTIJD LEVEREN
Wil een perfect resultaat
Snakt dus naar controle en overzicht
Grootste superkracht Weet daadwerkelijk álles
Grootste angst De controle verliezen en dan stuurloos worden
Omringt zich het liefst met mededwangmatigen, of anders afhankelijke en vermijdende types die niet voor te veel chaos zorgen
Favoriete uitspraak ‘Alles valt of staat bij het proces’
Potentiële dwangmatigen Ali Niknam, Pieter van der Does, Ben Mandemakers, Eric Berkhof, Warren Buffett, Steve Jobs, Estée Lauder en Elon Musk
DE DWANGMATIGE
De narcist beweert veel, de theatraal belooft veel en u levert veel. In tegenstelling tot uw voorgangers weet u namelijk álles en de kans is groot dat u inderdaad de beste bent. Waarom? U wordt niet gedreven door een opgeblazen zelfbeeld maar door een innerlijke drive tot perfectie. Mik in uw ondernemerscarrière dus vooral op innovatie, want op dat vlak bent u waarschijnlijk slimmer dan uw concurrent. Dat komt ook door uw vermogen tot nadenken, iets wat u in tegenstelling tot bijna iedereen met veel plezier doet. Van der Does: ‘Ik geef weleens les aan geneeskundestudenten en leg dan uit dat narcisten doorgaans in snijdende vakken belanden, waar het aankomt op leven en dood. Die worden bijvoorbeeld chirurg. De dwangmatige types worden vaker internist of neuroloog, vakken waarbij het de bedoeling is dat ze alles doordenken en precies weten.’
U vindt het daarnaast prima om de vruchten van uw noeste arbeid pas heel, heel, heel laat te plukken, wat vooral het eigen vermogen in het bedrijf gezond houdt. ‘Gierigheid is een ander kenmerk. Bij sommigen leidt de dwangmatigheid tot een spartaanse levenswijze’, aldus Van der Does. U ziet er verzorgd uit, maar slaat niet duizenden euro's stuk op designerkleding. ‘In tegenstelling tot de narcist, die er ook zeer verzorgd kan uitzien, is de dwangmatige kleurloos. De narcist is extravert, de dwangmatige steekt het liefst zo min mogelijk af tegen de omgeving.’
Uw superkracht bestaat er tot slot uit dat u weinig behoefte hebt aan vrienden. Want vrienden zijn gezellig, maar zijn ze ook nuttig? Meestal niet. In tegenstelling tot uw collega-ondernemers met bourgondische inborst kunt u de verleiding weerstaan om op vrijdagmiddag het werk te verruilen voor het terras, simpelweg omdat u geen trek hebt in een terras. Orde. Perfectie. Controle. Daar streeft u naar. En u bent ook nog eens bereid er onvoorstelbaar hard voor te werken.
UW ACHILLESHIEL
Niets irritanter dan mensen die uw overzicht komen verstoren. Narcisten en theatralen mijdt u dus als de pest en u vindt uw eigen soort het leukst. Het gevaar is dat uw bedrijf heel erg saai wordt. Van der Does: ‘En als je te veel dwangmatigen bij elkaar zet, loop je het risico dat er een soort detailcompetitie plaatsheeft. Iedereen probeert elkaar dan af te troeven met z'n eigen dossierkennis, overtuigd van het eigen gelijk, maar mist de grote lijnen.’ Wat we u hier ook moeten vertellen, hoe akelig u dat ook vindt: de wereld doet wat ze wil en trekt zich doorgaans helemaal niets aan van uw plannen. In bepaalde zin hebt u dus nooit de volledige controle. ‘De dwangmatige die dat niet wil accepteren loopt het risico dat de werkelijkheid hem inhaalt’, aldus Van der Does.
Als u dus niet ten onder wilt gaan aan uw grote kracht, zult u hard aan uw impulsiviteit moeten werken. Cultiveer dat greintje spontaniteit dat in u zit zo hard als u kunt en wakker het nauwelijks waarneembare flamboyante waakvlammetje in uw rechtlijnige karakter zo groot mogelijk aan, anders loopt u risico in een besluiteloze groef te belanden. ‘Dwangmatigen willen bij elke keuze het liefst een lange lijst met voors en tegens maken. Sommige keuzes laten zich echter niet in zo'n lijstje persen, die moet je op gevoel kunnen maken. Maar iets op gevoel besluiten, dat is voor dwangmatigen onvoorstelbaar.’
U vindt het prima om de vruchten van uw noeste arbeid pas heel, heel, heel laat te plukken
Krijgt u van dat idee écht rode vlekken in de nek? Zorg dan dat er een besluitvaardige partner naast u staat die u tegelijk het gevoel weet te geven dat u nog steeds aan het toetsenbord zit. ‘Als je dwangmatigen het gevoel geeft dat ze elk moment op de rem kunnen trappen, dan kunnen ze nog verrassend flexibel worden.’
DE ANTISOCIAAL
Kijk, daar zijn we bij de laatste stoornis beland, de stoornis die uw ondernemerscarrière écht vleugels kan geven. De kern van uw antisociale stoornis is dat u geen angst voelt. Dat heeft een aantal zeer gunstige gevolgen voor uw onderneming. Ten eerste: u neemt risico's. Ten tweede: u verveelt zich snel, omdat het gewone leven voor u dus een stuk minder billenknijpmomenten bevat. Daardoor wordt u niet alleen door niks tegengehouden om groot te denken, maar snákt u ook naar dat grote denken om toch nog enige spanning te voelen. Hoe groter het spel, hoe meer mensen erbij betrokken zijn en hoe meer conflicterende belangen. En daar komt de kers op uw stoornistaart fraai om de hoek kijken, want u bent niet alleen vrij van angst, maar ook vrij van schuldgevoel, berouw, verdriet, spijt. Kort gezegd: u geeft helemaal geen jota om andermans emoties, simpelweg omdat u de empathie ontbeert ze werkelijk te voelen. Zijn we er dan? Zeker niet. U hebt alle superkrachten van uw voorgangers, maar in tegenstelling tot hen bent u niet opgezadeld met kortetermijnverlangens. U hebt geen fragiel zelfbeeld dat bevestigd moet worden (de narcist), u kunt prima een tijdje zonder aandacht zonder te verpieteren (de theatraal) en u wordt niet gehinderd door de dure en tijdrovende behoefte om voortdurend solide resultaten te willen leveren (de dwangmatige). Sterker nog: als u wegkomt met een waardeloze prestatie, dan hebt u het gewoon heel slim en handig gedaan. Had de ander maar niet zo stom moeten zijn. ‘Antisocialen zijn meedogenloos’, zegt Van der Does. ‘Ze zorgen bij elke deal dat ze het onderste uit de kan halen, want ze zijn keiharde onderhandelaars. Wie kil en berekenend kan zijn, is vaak ook heel effectief.’
U geeft helemaal geen jota om andermans emoties, simpelweg omdat u de empathie ontbeert ze werkelijk te voelen
DE ANTISOCIAAL: U BENT IEDEREEN TE SLIM AF
Wil alles vooral voor zichzelf goed hebben geregeld
Snakt dus naar het zo efficiënt mogelijk gebruiken van anderen
Grootste superkracht Laat zich op geen enkele manier tegenhouden, vertragen of beïnvloeden door andermans gevoelens of belangen
Grootste angst De onderliggende partij zijn
Omringt zich het liefst met afhankelijke, angstige en vermijdende types die makkelijk te kneden en uit te buiten zijn
Favoriete uitspraak ‘Ik opereer gewoon binnen de grenzen van de wet’
Potentiële antisocialen John de Mol, Nina Storms, Michael van de Kuit, Michiel Kuijlaars, Peter Versluis en natuurlijk Elon Musk
UW ACHILLESHIEL
Die is er nauwelijks. U bent slim genoeg om pragmatisch aardig te zijn tegen mensen die u op de lange termijn nog nodig hebt en berekenend genoeg om altijd aan uw eigen belang te denken, waardoor u bij tijd en wijle net zo goed hartelijk en charmant kunt zijn. Uw enige valkuil is de mate van uw stoornis. ‘Iedereen heeft een alarmbel, ook de antisocialen. Die gaat af als ze het gevoel hebben niet serieus te worden genomen. Dat betekent: als mensen niet bang voor ze zijn.’ Bent u handelbaar antisociaal, dan kunt u uzelf in zo'n geval beheersen. Schiet u door naar psychopathie, dan wordt u net zo impulsief als een theatraal. ‘En dan kom je bij de tbs-achtige types’, zegt Van der Does. ‘Erg gevaarlijk met een heel dunne huid.’ Waar u tot slot een beetje op moet letten: de wereld hecht steeds sterker aan sociaal, maatschappelijk en duurzaam ondernemen, dus uw modus operandi raakt langzaam uit de mode. Tenzij u uit die hele tendens een handig slaatje weet te slaan. En die kans is groter.
