HARPER’S BAZAAR LANCASTER MONACO WOMAN OF THE YEAR ’24 AWARD Generaties zijn opgegroeid met actrice, presentatrice, zangeres en verhalenverteller GerdaLentenHavertong. Studeerde Pedagogiek met als hoofdvak Onderwijskunde. In Sesamstraat prikkelde ze jarenlang de fantasie van de allerkleinsten met haar warme stem en gulle lach. Ze liep ver voor de troepen uit toen ze in 1987 in datzelfde Sesamstraat al haar verdriet uitte over Zwarte Piet en blijft zich nog altijd onvermoeibaar inzetten tegen uitsluiting en voor gelijkheid, voor jong én oud. Met haar stichting ‘Wiesje’ zet Gerda zich in voor de mentale gezondheid van mensen met dementie in Suriname. Een pionier, en een vrouw met een tijdloze aantrekkingskracht die verschillende generaties aanspreekt en met elkaar verbindt.
‘We zijn totaal niet eerlijk. We roepen steeds dat we het samen moeten doen, maar kijk met wat voor regering we opgescheept zitten’
Nooit had GerdaLentenHavertong (1946) eraan gedacht de naam van haar man te gebruiken, maar ‘nu hij zo van mij is weggerukt, wil ik verkleven. Vandaar dat ik zijn naam tussen mijn beide namen heb geplakt. Ik wil ook niet dat het ergens los van elkaar geschreven wordt. Die verkleving geeft mij een zekere kracht, het zuivere gevoel dat dit me sterkt, doordat ik daarmee zijn naam constant hoor.’
Ze vindt het moeilijk om over haar Roelof Lenten, met wie ze samen zijn Kunstgalerij beheerde in het Gelderse Epse, te spreken. Ze verloor hem in 2021 onverwacht aan dementie. Korte tijd na Roelof overleed ook haar broer.
‘Ik ben er nog niet klaar voor,’ vertelt ze met verdriet in haar stem. ‘Sinds het overlijden van mijn echtgenoot heb ik het idee dat ik het leven moet bepalen. Ik ben zo geschrokken van het verlies en merk dat ik me erger aan het feit dat dingen niet maakbaar zijn, dat ik niet de controle heb.’ Maar, voegt ze eraan toe, ‘ik heb een wonderschoon leven met hem gehad.’
32 jaar waren ze samen, ‘veel te kort’. Ze noemt hem een bijzondere man die, anders dan zij, vrij was van oordelen. Als voorbeeld vertelt ze een anekdote over een echtpaar dat een kunstwerk uit de galerij voor een weekend leende en zich vervolgens niet meer liet zien. Roelof liet het erbij, hij vond dat je niet kunt weten wat er in iemands hoofd speelt, maar zij vrat zich op. Na maanden belde ze het stel uiteindelijk: ‘Ik heb gezegd: als het vandaag niet gebeurt, komt de politie bij jullie.’ Het schilderij kwam diezelfde dag nog terug. ‘Ik ben niet genegen om te zwijgen als iets me niet bevalt.’
Dat is te danken aan haar ouders, legt ze uit. ‘Ik kom uit een beschermd gezin waar altijd met ons gepraat werd. Mijn opvoeding heeft me mondig gemaakt.’
SAAMHORIGHEID
GerdaLentenHavertong is de oudste van vier meisjes en één jongen. Ze herinnert zich hoe ze op drie-, vierjarige leeftijd al ‘schooltje’ speelde in Paramaribo, met lege flessen als haar leerlingen. En hoe ze als tienjarige, nadat het gezin naar een multiculturele straat in hetzelfde Paramaribo verhuisde, kennismaakte met oma Conea. ‘Zij woonde samen met haar dochter in dezelfde straat, maar haar dochter ging iedere dag naar haar werk. Toen heeft een buurvrouw aan ons, de spelende kinderen op straat, de opdracht gegeven op oma Conea te letten, want ze liep de straat af en aan, kwam dan op de grote weg terecht en dat was gevaarlijk. De buurvrouw gaf ons allemaal een dag waarop we op haar moesten letten. Op een dag, het was niet mijn beurt, liep oma Conea weg en ik kreeg van de buurvrouw op mijn kop. Ik vond het niet eerlijk, want het was niet mijn dag.’ Later besefte ze de les van die dag: dat je met elkaar verantwoordelijk bent, ook als het niet je beurt is. ‘Oma Conea was ziek. Ze wist niet wat ze deed. Ze had dementie, de ziekte die bij volwassenen zo veel kapotmaakt, dat wisten we toen nog niet. Maar dat saamhorigheidsgevoel waar de buurvrouw me op aanspraak, dat heb ik met de paplepel ingegoten gekregen.’
En het is dat gevoel voor saamhorigheid dat de rode draad van haar leven en carrière zou vormen. Ze doorliep de kweekschool in Suriname (een opleiding tot onderwijzer) en kwam in 1966 naar Nederland, Den Haag om precies te zijn. In een tijd dat The Supremes populair waren in Suriname en The Beatles in Nederland, maar daar had zij toen nog nooit van gehoord, ‘die hadden Zuid-Amerika nog niet bereikt.’
DIE ANDER
Het eerste wat haar opviel in Nederland waren de rijtjeshuizen, allemaal aan elkaar geplakt. Als nieuwkomer vergiste ze zich in de portieken. ‘Dan zat ik met mijn sleutel aan de verkeerde deur en keken mensen van achter de gordijnen en dachten vermoedelijk: wat doet dat zwarte kind?’ Ze moet er hard om lachen. Ook als ze vertelt over die keer dat ze langs een etalage liep en een etaleur aan het werk zag terwijl hij een pop aan het aankleden was. Ze wist niet dat zulk werk bestond, vond het geweldig, liep naar binnen en vroeg om werk. ‘Die baan kreeg ik niet. De mensen keken me heel raar aan. Het leek hen geen goed idee dat ik in de etalage zou staan.’
Niet dat ze een baan nodig had, ze kwam op 21 mei 1966 aan in Nederland en wist al dat ze in september als kleuterleidster zou beginnen. Het kleine meisje dat als kleuter juffrouw speelde, kreeg haar eigen klas met echte kinderen in plaats van lege flessen. Ze vertelt over de kleine Judith die na een paar maanden bij haar in de klas kwam. ‘Een prachtig, lief kind met blonde wenkbrauwen, blonde wimpers, knalblauwe ogen. Ze droeg een matrozenkraag en ik wilde die aanraken, maar dat mocht niet van haar, want ze was bang dat-ie vuil zou worden door de kleur van mijn handen.’ Ze vertelt het verhaal met smaak en moet er hartelijk om lachen. Ze heeft er geen oordeel over. De kleine Judith wist niet beter en ook volwassen mensen bedoelen het vaak niet verkeerd, vindt ze. ‘Dat maakt iemand nog niet tot een racist. Racisten zijn mensen die zich superieur voelen, ze geloven niet in gelijkwaardigheid. Die ander is in alles inferieur aan hen. Voor mij maakt het niet uit wie of wat je bent. Wat echt van belang is, is je inzet voor iemand die er anders uitziet dan jij.’
KETI KOTI
Het typeert GerdaLentenHavertong die in haar werk en leven altijd een uitgestoken hand aanreikte en daarin een pionier was. In 1987 ontving ze samen met Noni Lichtveld de E. Du Perronprijs voor de verspreiding van het Anansiverhaal (volksverhalen uit West-Afrika en de Caraïben) en al in diezelfde jaren tachtig reisde ze met Noni Lichtveld en Judith de Com het land af om over ‘het gedeelde verdriet’ van het slavernijverleden te spreken. Ze is er nog altijd mee bezig en heeft een podcast gemaakt over het slavernijverleden en de liederen. Dat Koning Willem-Alexander en toenmalig premier Rutte in 2023 officieel excuses aanboden voor dat verleden, heeft ze ‘zeer gewaardeerd’.
‘Weet je, ik had haast in de jaren tachtig, maar niets is te laat. Je kunt met grote gebeurtenissen geen haast hebben. Ik was erbij. Ik zat daar. En mijn hart klopte. We leven in 2024 en hebben dit jaar een waardige Keti Koti-viering gehad in Nederland. Alle twaalf provinciën hadden een Keti Koti-viering en sommige zelfs twee!’
Ook in de discussie over Zwarte Piet was ze een voorloper. Al in 1987 uitte ze in Sesamstraat in een gesprek met Pino haar verdriet erover. Dat ze die scène mocht spelen, schrijft ze toe aan haar ‘ontzettend aimabele en begripvolle eindredacteur Jan Kok’ die haar voor de volle honderd procent steunde. Minder steun kreeg ze van haar Sesamstraatcollega’s die haar niet begrepen en er ook niet met haar over spraken. ‘Ik zei tegen hen dat ik het niet fijn vond, maar ze hadden nul inlevingsvermogen.’
Datzelfde gebrek aan begrip zag ze ook bij de basisschooljuf van haar dochter. Ieder jaar hield ze haar thuis met Sinterklaas, tot het laatste jaar van de basisschool. Haar dochter besloot: als ze mij Zwarte Piet noemen, dan noem ik hen Sinterklaas zonder baard. Het bleek een effectieve strategie, want het pesten hield op. ‘Daarmee wist ik, ik heb gewonnen. Ik heb haar weerbaar gemaakt, veerkracht gegeven.’
SPRANKELEND
Die eigenwijsheid en lust voor strijd had de kleine Gerda al op jonge leeftijd, net als haar liefde voor zang en acteren. ‘In Suriname luisterde ik graag naar de radio. Tijdens de siësta, als we eigenlijk moesten slapen, legde ik de radio op de grond en ging er met mijn oor tegenaan liggen.’ Haar jeugd noemt ze ‘sprankelend’. Ze zat op een buurtvereniging waar ze toneel speelde en schreef daar ook haar eerste lied dat ze nog steeds zingt. Ze vertelt gierend van de lach hoe ze op school tijdens een kersttoneelstuk over Maria en Jozef vond dat Jozef niet hard genoeg op de deur klopte en dat zij het beter kon – dan zouden ze die deur wel opendoen.
Acteren was tegen de zin van haar vader die niks had met dat ‘wereldse gedoe’, maar ze deed het toch en in Nederland ging ze ermee door. En eenmaal hier, had haar vader zich ermee verzoend en was hij trots op haar.
‘Mijn ouders komen allebei van de plantage. Mijn moeder was een zachte, lieve vrouw die nooit haar stem verhief en die ook nooit mee roddelde met mijn tantes. Als een tante iets vertelde, hoorden we moeder alleen zacht brommen. Daar plaagden we haar mee. Ze wilde graag vroedvrouw worden, maar het is er nooit van gekomen. Mijn vader had de teugels in handen en wilde varen. Hij heeft een LOI-opleiding gevolgd, ken je dat nog? Hij werd kapitein op de binnenvaart en is met mijn moeder altijd in Suriname gebleven, maar ze reisden veel naar hun kinderen.’
STICHTING WIESJE
Nadat dementie ‘bezit nam’ van haar moeder, heeft haar vader twee jaar voor haar gezorgd voor hij de kinderen op de hoogte bracht. Hij wilde hen niet belasten. In Nederland werd de diagnose gesteld, maar haar vader wilde niet dat zijn vrouw in Nederland zou blijven, ‘dat wordt mijn dood’. Hij bleef voor haar zorgen tot hij op zeventigjarige leeftijd overleed.
‘Ik wil geen compassie, ik accepteer alleen empathie. Je hoeft met mij als zwarte vrouw echt geen medelijden te hebben, ben je gek?’
‘Uit puur verdriet. Mijn vader was er altijd voor mijn moeder. Hij kon haar verlies niet aan. Daarom kan ik slecht tegen die uitspraken over Surinaamse mannen. Dan denk ik: niet alle Surinaamse mannen.’
Haar moeder overleed in 1999 op 72-jarige leeftijd aan dezelfde ziekte als oma Conea op wie ze als kind moest passen. Door dat verlies besefte ze hoe belangrijk het is dat mensen met dementie liefdevol worden opgevangen en verzorgd. Na het overlijden van haar moeder zag ze een onverklaarbaar licht in haar slaapkamer. De volgende ochtend wist ze wat ze moest doen: een gebouw neerzetten in Suriname voor mensen met dementie. Nog datzelfde jaar, eind 1999, was Stichting Wiesje, vernoemd naar haar moeder, een feit.
In alles wat GerdaLentenHavertong doet, legt ze de verbinding: met zichzelf, de ander, met jong en oud. Generaties kinderen groeiden met haar op als Gerda. Na een zwaar auto-ongeluk in 1995 waar ze elf maanden lang van moest revalideren, besloot ze dat ze meer wilde en serieuze rollen verdiende. ‘Ik wil geen compassie, ik accepteer alleen empathie. Je hoeft met mij als zwarte vrouw echt geen medelijden te hebben, ben je gek? Toen ik naar Nederland ging, zei mijn vader ‘weet dat Nederland niet op je zit te wachten’. Ik heb me geroerd en ik ben stukken ouder, wijzer en milder geworden, maar ik heb ook nu nog geen enkele behoefte over me heen te laten walsen.’
ZWEMBAD VOL
Maar ze gaat niet meer de barricaden op: ‘Ik blijf mijn zegje doen, maar dat kan op verschillende manieren. Je kunt met een theatervoorstelling ook dichter bij elkaar komen. Door een verhaal te vertellen met zang en toneel. Daar geloof ik echt in. Als ik dat niet zou kunnen doen, zou ik me incompleet voelen. Theater spelen, lesgeven. Ik geef geen les meer, maar de overdracht is gebleven, ik kom wel om een verhaal te vertellen. Over wat de samenleving ons brengen kan. En hoe we tot elkaar kunnen komen in saamhorigheid.’
Ze noemt Nederland een zwembad vol verschillende soorten mensen met verschillende soorten karakters. Eerlijke communicatie is belangrijk om gemeenschappelijkheid te vinden, maar dat ontbreekt eraan in deze tijd, vindt ze. ‘We zijn totaal niet eerlijk. We roepen steeds dat we het samen moeten doen, maar kijk met wat voor regering we opgescheept zitten. Humaniteit is saamhorigheid. En als je humaan bent naar een ander, dan ben je in staat om in te leveren. Saamhorigheid is wat ons kan verbinden. Het vraagt om moed.’
Ze kijkt terug op een fijn, flamboyant leven, maar bekent verdrietig dat sinds het verlies van Roelof het soms voelt alsof de levenslust haar heeft verlaten. ‘Hij is er iedere dag. Ik brand kaarsen voor hem. Ik geloof in dat licht, in de warmte die het afscheidt. Het geeft mij moed. Want af en toe twijfel ik. ‘Hoe moedig ben je nou wel, Gerda?, vraag ik mezelf soms af. En dan antwoord ik: moedig genoeg.’
FOTOGRAFIE MARTIKA AVALON STYLING LISSA BRANDON MAKE-UP CLAYTON LESLIE HAAR FELITIA GRACE CREATIVE DIRECTOR VALERIE VAN DER WERFF PRODUCTIE PRISCILLA ROEMER ASSISTENT FOTOGRAFIE MIJNTJE LUPGENS ASSISTENT STYLING FABIO AVIDAGO PEREZ ASSISTENT STYLING NOVA VALKENHOFF ASSISTENT PRODUCTIE MIRZA LJUCA
